Advertisement

NBt 18-24-0: Welke houding moeten we in deze tijd aannemen?

User blog

Beste wikigebruikers,

We zijn de laatste maanden in een nieuwe tijd beland. Ik heb hier al een tijd niet meer geschreven en de wereld is in de tussentijd toch wel wat veranderd. Het nieuws werd de afgelopen tijd gedomineerd door headlines over een nieuw coronavirus, het SARS-CoV-2-virus, in wat men een coronacrisis is gaan noemen. Ondertussen begint men een beetje te wennen aan de nieuwe situatie waarin alles wat meer op een afstand gebeurt en probeert men wat te maken van het heden en weer voorzichtig vooruit te kijken.

De filosofen, psychologen en recensenten van het nieuws hebben een drukke tijd om alle maatschappelijke thema's te beschouwen, ook die van de langere termijn zoals de milieuproblemen, duurzaamheid en het klimaat en natuurlijk de voedselvoorzieningen van een nog steeds gestaag groeiende wereldbevolking, maar vooral hoe de mens om moet gaan met een onzichtbaar virus waarvan de verspreiding buiten zijn macht ligt.

Ik las vandaag een artikel in dagblad Trouw dat ons aanraadde onze blik te verruimen en de omstandigheden te accepteren zoals ze zijn, maar wel het beste ervan te maken als we kunnen. In het artikel Als een stoïcijn de crisis door werd een korte geschiedenis van de stoïsche filosofie in de Romeinse tijd beschreven, die keizer-filosoof Marcus Aurelius de mogelijkheid bood om de gemoedsrust te bewaren op het slagveld en tijdens de zogenoemde pest van Antoninus die woedde van 165 t/m 180 n. Chr. in de Gregoriaanse kalender. Die pest was toen een pandemie in het gehele Romeinse Rijk voor minimaal die 15 jaar en betrof in werkelijkheid waarschijnlijk de pokken of mazelen en maakte vijf miljoen dodelijke slachtoffers. Een beroemde slaaf Epictetus was ook een stoïcijns filosoof en zei: "We moeten zo goed mogelijk doen wat in onze macht ligt en voor de rest met de omstandigheden omgaan zoals ze nu eenmaal zijn". Niet enkel zijn inzichten maar ook die van vele andere stoïsche filosofen zijn gebruikt bij het opstellen van het recent verschenen 'Handboek voor de moderne stoïcijn' van Massimo Pigliucci en Gregory Lopez. Pigliucci en Lopez stelden dat keizer Marcus Aurelius gebruik maakte van de visie-van-boven-meditatie, waarin hij zijn lot en die van het Romeinse Rijk in een groter perspectief plaatste, uiteindelijk tot in het gehele universum. Hij stelde zich het ontstaan en het vergaan van het universum zo levendig mogelijk voor en kon daardoor beter omgaan met zijn persoonlijke, actuele problemen en lijden.

De auteur van het krantenartikel, F. van Rootselaar, stelt voor om in de eigen situatie waarin momenteel de omgang met de aanwezigheid van het coronavirus een belangrijke rol vervult, de mogelijke dreigingen, voor jezelf, je familie en vrienden zo concreet mogelijk te maken en dan dat te gaan uitbreiden naar andere bekenden, landgenoten en de gehele wereldbevolking, waarbij je je een soort kringen van nabijheid kunt voorstellen: vrienden en familie staan het dichtstbij, andere bekenden wat verder weg, onbekenden in eigen land nog verder weg en mensen elders in de wereld staan het verst weg. De truc is eigenlijk om de buitenste kring van de mensen die het verst van je af staan even belangrijk te leren achten als de nabijere kringen, dus als je maatregelen neemt tegen de verspreiding van het coronavirus, doe je dat niet alleen voor jezelf en je naasten, maar ook voor mensen aan de andere kant van de wereld; als je dat gedachtenexperiment geregeld oefent wordt het een natuurlijk handelen om met iedereen rekening te houden en je eigen problemen en angsten in dat perspectief te kunnen zien.

De stoïcijnen meenden dat er dan sprake zou zijn van ataraxia oftewel gelijkmoedigheid, maar Pigliucci en Lopez wijzen erop dat het geen onverschilligheid is en het zal ook niet leiden tot defaitisme, want je eigen problemen zullen zich toch aan je blijven opdringen. Marcus Aurelius zei wel dat meditatieve oefening je meer kalmte zou bieden, je verliest de voortdurende angstgedachten. Je maakt je minder druk om wat buiten je macht ligt en doet wat wel binnen je macht ligt. De Romeinse stoïcijnen hielden zich niet enkel bezig met de eigen gemoedsrust, maar waren ook kosmopolieten die betrokken waren bij het gehele Romeinse Rijk en de wijdere wereld, ze waren op zoek naar een nieuwe mondiale samenleving.

Het afstand houden van anderen en nee zeggen tegen de verleidingen om toch op te gaan in bijeenkomsten met andere mensen - die niet noodzakelijk zijn zoals feesten of koffievisite - omdat je begaan bent met het lot van alle aardbewoners, is een goed voorbeeld van een toepassing in de huidige situatie. De auteur haalde de kringen van vertrouwheid aan, die in de tijd van Marcus Aurelius al bekend werden door de stoïcijnse filosoof Hiërocles, die vond dat ieder mens verantwoordelijk is voor ieder ander mens. De kringen zijn in feite morele cirkels: wat je voor een naaste doet, kan je ook voor een ander doen die aan de andere kant van de wereld leeft.

Je begint hierbij bij jezelf en je raakt pas echt mentaal volwassen doordat je bent betrokken op de wereld, zoals de stoïcijnen dat noemden. Je kan daarom misschien maar het beste afstand houden maar ook op een veilige afstand iets creëren voor andere mensen op afstand, stelt van Rootselaar voor. Hij zegt vervolgens dat je mediteren kan leren en op basis van het Handboek van Pigliucci en Lopez dat dit leidt tot minder vooroordelen en meer zelfbewustzijn en compassie. Je kan als mens aan jezelf en je karakter werken door het in de praktijk door de omstandigheden en deze meditatie bij te schaven. Zo kan je jezelf een spreuk voornemen waarin je jezelf aanzet om deze houding ten allen tijde voort te zetten. 

Het is een interessante, maar vooral ook spannende tijd. Wellicht helpt het om bij jezelf na te gaan wat je voor jezelf, voor je naasten maar vooral ook voor de wereld kan betekenen. Misschien helpen de oefeningen die van Rootselaar, Pigliucci, Lopez en de stoïcijnen voorstelden daarbij. Blijf sterk, gezond en houd moed! Ik zal jullie op de hoogte houden van de voortgang van mijn zoektocht naar een nieuw begin.

Alvast bedankt voor de medewerking en het meedenken,

Iscool (op NBt 18-24-0)

Bronnen

Rootselaar, F. van (2020). Als een stoïcijn de crisis door, 25 april 2020, de Verdieping, Trouw, jaargang 78, nr. 23153, pp. 10-11.

Lopez, G. & Pigliucci, M. (2019). Handboek voor de moderne stoïcijn, eerste druk, december 2019, VBK Media, uitgeverij Ten Have, EAN: ISBN 9789025907419. Nederlandse vertaling (vanuit het Engels) door Ruud van de Plassche. Meer uitleg over dit boek is te vinden op: https://denieuwestoa.nl/handboek-voor-de-moderne-stoicijn/.

Engels

Community content is available under CC-BY-SA unless otherwise noted.